Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η έκθεση σε δυσάρεστες ειδήσεις αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας. Εμπόλεμες συγκρούσεις, φυσικές καταστροφές, πράξεις βίας, γεωπολιτικές εντάσεις και κοινωνικές αναταραχές κατακλύζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κατ’ επέκταση τις συζητήσεις των ενηλίκων.
Τα παιδιά, ακόμη κι όταν δεν παρακολουθούν ειδήσεις ή δεν έχουν πρόσβαση σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δεν ζουν απομονωμένα από αυτές τις πληροφορίες. Τις ακούνε αποσπασματικά στο σπίτι, σε συζητήσεις μεταξύ μεγάλων, στο σχολείο από συμμαθητές που «κάτι άκουσαν», στις αλάνες, στο δρόμο.
Το ζήτημα του πώς μιλάμε στα παιδιά όταν συμβαίνει κάτι κακό δεν είναι νέο. Ωστόσο, επανέρχεται στην επικαιρότητα εξαιτίας αφενός της μεγάλης παρουσίας τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και αφετέρου, εξαιτίας της αυξανόμενης συχνότητας με την οποία οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και άλλοι σημαντικοί ενήλικες στη ζωή του παιδιού έρχονται αντιμέτωποι με την ερώτηση «Τι συμβαίνει εκεί έξω;».
Πώς λοιπόν μιλάμε στα παιδιά για όσα συμβαίνουν στον κόσμο; Πώς τα βοηθάμε να κατανοήσουν μια πραγματικότητα που συχνά φαίνεται απειλητική και τρομακτική, χωρίς να τα κατακλύζουμε με φόβο;
Τα παιδιά είναι ιδιαίτερα διαισθητικά όντα και αυτό σημαίνει ότι έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν την ανησυχία, τον φόβο ή την ένταση των ενηλίκων, ακόμη κι αν δεν γνωρίζουν ακριβώς τι έχει συμβεί. Όταν αποφεύγουμε συστηματικά τις ερωτήσεις τους ή αλλάζουμε θέμα μόλις μπουν στο δωμάτιο, κάνοντας σινιάλο στους φίλους μας να διακόψουν τη συζήτηση, δημιουργείται ένα κενό πληροφόρησης και οι απορίες εντείνονται. Επικρατεί μια σύγχυση, το αίσθημα ασφάλειας κλονίζεται και το παιδικό μυαλό ξεκινάει να «τρέχει» προκειμένου να καλύψει τα κενά επικοινωνίας, κάνοντας υποθέσεις που συχνά είναι πολύ πιο τρομακτικές από την πραγματικότητα.
Αν δεν εντάξουμε εμείς τα παιδιά στο διάλογο, αν δεν δείξουμε πρόθυμες/οι να απαντήσουμε στις ερωτήσεις τους, θα αναζητήσουν απαντήσεις αλλού. Πρώτα και κύρια στο Google, ή μάλλον στο ChatGPT, το οποίο εκτός από παροχή πληροφοριών, είναι πολύ καλό στο να προσφέρει καθησυχαστικά και ενθαρρυντικά λόγια όταν ο αλγόριθμός του αντιλαμβάνεται αγωνία στον τόνο του χρήστη. Αυτές οι απαντήσεις ωστόσο, δεν είναι πάντα αξιόπιστες, ούτε προσαρμοσμένες στην ηλικία και τη συναισθηματική ωριμότητα των παιδιών.
Τι χρειάζονται τα παιδιά από τους ενήλικες
Είτε έχουμε να κάνουμε με παιδιά προσχολικής ηλικίας, είτε με εφήβους, το φίλτρο μέσα από το οποίο ερμηνεύουν οποιοδήποτε γεγονός είναι το: «Τι σημαίνει αυτό για μένα και για τους ανθρώπους που αγαπώ;» Ως ενήλικες, είναι χρέος μας να λειτουργούμε ως παραδείγματα προς μίμηση απέναντι στα παιδιά, τα οποία ρυθμίζουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους παρατηρώντας μας. Η ανάγκη για ασφάλεια και επιβεβαίωση βρίσκεται στο επίκεντρο.
Ορισμένες βασικές αρχές που μπορούν να καθοδηγήσουν τους γονείς:
• Μην αγνοείτε ή υποβαθμίζετε τη σημασία του γεγονότος. Η σιωπή δεν σημαίνει απουσία φόβου, καθώς το άγχος συχνά εκφράζεται έμμεσα.
• Το θέμα δεν είναι να δείξετε στα παιδιά ένα «άτρωτο» προσωπείο. Η κανονικοποίηση του φόβου και του άγχους είναι εξίσου σημαντική με το να τους επικοινωνήσετε ότι μπορείτε να αντέξετε και να διαχειριστείτε τόσο τα δικά σας, όσο και τα δικά τους αρνητικά συναισθήματα.
• Αναγνωρίστε και κατονομάστε τα συναισθήματά του. Η φράση «νομίζω ότι αυτό σε φοβίζει/αγχώνει» δημιουργεί αίσθηση κατανόησης.
• Μην ακυρώνετε τη συναισθηματική τους εμπειρία, ακόμα κι αν σας φαίνεται δυσανάλογη με το γεγονός. Εκφράσεις όπως «δεν υπάρχει λόγος να ανησυχείς» τερματίζουν τη συζήτηση. Παρέχετε άνευ όρων αποδοχή και επιβεβαίωση.
• Αποφύγετε την υπερέκθεση σε δυσάρεστες ειδήσεις. Η συνεχής ανακύκλωση εικόνων ενισχύει την ανασφάλεια.
• Αποφύγετε ωστόσο και την πλήρη απομόνωση από αντίστοιχες ειδήσεις. Στόχος μας δεν είναι η ανατροφή παιδιών τυλιγμένων με πλαστικό με φυσαλίδες, αλλά παιδιών με κριτική σκέψη, τεχνικές διαχείρισης του άγχους και ψυχική ανθεκτικότητα.
• Αφήστε το παιδί να σας δείξει τι γνωρίζει. Ξεκινήστε ρωτώντας τι έχει ακούσει και τι το προβληματίζει.
• Δώστε ειλικρινείς απαντήσεις, προσαρμοσμένες στην ηλικία. Τα μικρότερα παιδιά χρειάζονται απλές εξηγήσεις και επαναλαμβανόμενη διαβεβαίωση ότι είναι ασφαλή. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας αναζητούν λογικές απαντήσεις και πληροφορίες για το πώς το εκάστοτε γεγονός θα επηρεάσει τη δική τους καθημερινότητα. Οι έφηβοι, έχοντας μεγαλύτερη πρόσβαση στην πληροφορία, χρειάζονται κυρίως έναν ενήλικα που θα ακούσει χωρίς να κρίνει και θα βοηθήσει να απαντηθούν τυχόν ερωτήσεις ή να διευκρινιστούν κάποια σημεία.
• Τονίστε την ύπαρξη μηχανισμών προστασίας για να αποκαταστήσετε την αίσθηση ασφάλειας.
Τα τραυματικά γεγονότα συχνά δημιουργούν αισθήματα αδυναμίας, αβοηθησίας και απώλειας ελέγχου. Είναι σημαντικό να δείξουμε στα παιδιά ότι, ακόμη κι όταν δεν μπορούν να ασκήσουν έλεγχο πάνω στο τι συμβαίνει, μπορούν να επιλέξουν πώς θα σταθούν απέναντι στα γεγονότα. Δεν χρειάζονται σιωπή ή ωραιοποιημένες απαντήσεις, αλλά ενήλικες που αντέχουν να μιλούν για τα δύσκολα, να ακούν χωρίς φόβο και να προσφέρουν συναισθηματική ασφάλεια. Μέσα από αυτές τις συζητήσεις, τα βοηθάμε όχι μόνο να διαχειριστούν τον φόβο τους, αλλά και να μεγαλώσουν με γνώμονα τις αξίες της σύνδεσης και της ενσυναίσθησης. Ο κόσμος δεν είναι πάντα ασφαλής, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να βιώνεται μοναχικά, και ως τρομακτικός.
Βλοντάκη Βίκυ – Ψυχολόγος παιδιών & εφήβων
Παιδοψυχολογικό κέντρο Internus
