Η πρόσφατη υπόθεση στα Καμίνια, όπου ένα παιδί πέντε ετών βρέθηκε μόνο του και απροστάτευτο σε μπαλκόνι, συγκλόνισε την κοινωνία και έφερε ξανά στο προσκήνιο το φαινόμενο της παρουσίας δυσκολιών στην φροντίδα. Έπειτα από την δημοσιοποίηση ο περισσότερος κόσμος φάνηκε να αντιδρά με θυμό και ανησυχία στο άκουσμα της είδησης. Όμως, πίσω από κάθε τέτοιο περιστατικό υπάρχει πάντα μια πιο σύνθετη ιστορία. Για να κατανοήσουμε πραγματικά την συνθήκη αυτή, χρειάζεται να δούμε πέρα από το στιγμιότυπο: να δούμε τον άνθρωπο πίσω από τον γονέα, τις δυσκολίες και τα βάρη που κουβαλά.
Η παραμέληση δεν «συμβαίνει απλώς»
Η παροχή ελλιπούς φροντίδας δεν είναι μια πράξη που προκύπτει τυχαία ούτε ένα μεμονωμένο λάθος. Είναι το αποτέλεσμα μιας πορείας που συνήθως ξεκινά πολύ πριν από τη γέννηση του παιδιού. Προσωπικά βιώματα, οικογενειακά πρότυπα, ψυχολογικές δυσκολίες, κοινωνικές πιέσεις και οικονομικές στερήσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον που μπορεί να δυσκολέψει τον γονιό να σταθεί με συνέπεια δίπλα στο παιδί.
Το βάρος των προσωπικών βιωμάτων
Πολλοί άνθρωποι μεγαλώνουν χωρίς να έχουν οι ίδιοι βιώσει τη σταθερή φροντίδα που χρειάζεται ένα παιδί. Αν ως παιδιά ένιωσαν ανασφάλεια, έλλειψη αποδοχής ή απόσταση από τους δικούς τους γονείς, τότε μεγαλώνοντας συχνά δεν έχουν «μάθει» πώς μοιάζει η σταθερή παρουσία. Έτσι, χωρίς πρόθεση, μπορεί να αναπαράγουν αυτό που βίωσαν.
Παράλληλα, υπάρχουν τραύματα που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Όταν κάποιος έχει ζήσει εγκατάλειψη ή κακοποίηση, οι ανεπεξέργαστες πληγές συχνά τον κάνουν να απομακρύνεται συναισθηματικά από τις ανάγκες του δικού του παιδιού. Η αγάπη υπάρχει, αλλά η έκφρασή της γίνεται δύσκολη και ασυνεπής.
Οι πιέσεις της ζωής
Η καθημερινότητα ενός γονέα μπορεί πολλές φορές να γίνει εξουθενωτική: ανεργία, οικονομική ανασφάλεια, μοναξιά, έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος. Σε τέτοιες συνθήκες, ακόμη και η φροντίδα του παιδιού μπορεί να μοιάζει με ένα επιπλέον, βαρύ καθήκον. Αυτό δεν σημαίνει ότι λείπει το ενδιαφέρον ή η αγάπη· σημαίνει ότι το άτομο έχει ξεπεράσει τα όριά του και δεν έχει πια την ενέργεια να ανταποκριθεί σε όλα όσα απαιτεί η καθημερινότητα. Έτσι, η φροντίδα του παιδιού, πέρα από τα απολύτως απαραίτητα, παύει να αποτελεί προτεραιότητα. Δεν είναι μια συνειδητή επιλογή «να αφήσω το παιδί», αλλά το φυσικό αποτέλεσμα της εξάντλησης. Γι’ αυτό και είναι τόσο σημαντικό να υπάρχει στήριξη για τον γονιό, ώστε να μπορεί να ξαναβρεί τη δύναμη και τον χώρο που χρειάζεται για να σταθεί πραγματικά δίπλα στο παιδί του.
Τα οικογενειακά πρότυπα και οι αντιλήψεις
Ένας γονιός που μεγάλωσε βλέποντας παιδιά να μένουν μόνα τους μπορεί να θεωρεί ότι αυτό είναι «φυσιολογικό». Συχνά, ό,τι είναι γνώριμο εκλαμβάνεται ως σωστό. Επιπλέον, πολλοί γονείς υποτιμούν τον κίνδυνο: «θα λείψω λίγο, δεν θα συμβεί τίποτα», «το παιδί ξέρει να τα καταφέρνει». Αυτή η αίσθηση ότι «όλα είναι υπό έλεγχο» μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε αποφάσεις που εκθέτουν το παιδί σε κίνδυνο. Βέβαια, χρειάζεται εδώ να αποφύγουμε και το άλλο άκρο: καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν, υπάρχει μια ηλικία και ωριμότητα από την οποία και μετά είναι ασφαλές να μείνουν για λίγο μόνα τους — για παράδειγμα, για τον χρόνο που διαρκεί ένα σύντομο «πετάγομαι μέχρι το σούπερ μάρκετ». Το ζήτημα δεν είναι να απαγορευτεί κάθε απουσία, αλλά να υπάρχει ρεαλιστική εκτίμηση των αναγκών και των δυνατοτήτων του παιδιού σε κάθε ηλικία.
Η ευθύνη όλων μας
Η κατανόηση αυτών των παραγόντων δεν αποσκοπεί στο να δικαιολογήσει την ελλιπή φροντίδα. Το παιδί παραμένει πάντα το πιο ευάλωτο πρόσωπο και χρειάζεται απόλυτη προστασία. Ωστόσο, αν θέλουμε πραγματικά να μειώσουμε τέτοια φαινόμενα, οφείλουμε να δούμε τη μεγάλη εικόνα: να αναγνωρίσουμε ότι οι γονείς χρειάζονται έγκαιρη στήριξη.
Κανένας γονιός δεν πρέπει να αισθάνεται μόνος μέσα στις δυσκολίες του. Γι’ αυτό χρειάζονται δομές που να προσφέρουν ψυχολογική υποστήριξη, δίκτυα κοινωνικής αλληλεγγύης και μια κουλτούρα που δεν στηρίζεται μόνο στην κριτική, αλλά και στη φροντίδα.
Η στήριξη στους γονείς είναι προστασία για τα παιδιά
Η ελλιπής φροντίδα είναι μια αλυσίδα γεγονότων. Αν καταφέρουμε να «σπάσουμε» έστω και έναν κρίκο —είτε με την ενδυνάμωση των γονιών, είτε με την έγκαιρη παρέμβαση, είτε με την κοινωνική στήριξη— τότε μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία μιας οικογένειας.
Κάθε παιδί έχει δικαίωμα να μεγαλώνει με αγάπη, σταθερότητα και ασφάλεια. Και κάθε γονιός μπορεί να τα προσφέρει αυτά, αρκεί να έχει την κατάλληλη βοήθεια. Γιατί όταν στηρίζουμε τους γονείς, προστατεύουμε τα παιδιά. Και αυτό είναι ευθύνη όλων μας.
Μαθιουδάκη Μαίρη – Παιδοψυχολόγος
Παιδοψυχολογικό κέντρο Internus
