Υπάρχουν στιγμές στην παιδική ηλικία που για εμάς τους ενήλικες μπορεί να μοιάζουν ασήμαντες ή περαστικές, για ένα παιδί όμως μπορεί να γίνουν εμπειρίες που χαράζονται στην μνήμη του, επηρεάζοντας τον τρόπο που σκέφτεται, αντιλαμβάνεται τον κόσμο γύρω του, και σχετίζεται. Μια ξαφνική στιγμή μοναξιάς, ένας προσωρινός αποκλεισμός από τους άλλους, η αίσθηση του «είμαι μόνος/η μου», «δεν είναι εδώ κανένας για εμένα» , είναι μερικές από τις στιγμές που μπορεί στα μάτια μας να φαίνονται μικρές, όμως για ένα παιδί είναι ικανές να γεννήσουν ανασφάλεια και φόβο. Ακόμη και σε περιπτώσεις που το περιστατικό έληξε γρήγορα και με ασφάλεια, για το παιδί η μνήμη εκείνης της στιγμής μπορεί να παραμείνει έντονη, αφήνοντας ένα εσωτερικό αποτύπωμα που χρειάζεται κατανόηση και τρυφερότητα για να μαλακώσει. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία μπορεί να προκαλέσει στο παιδί τραύμα, σημαίνει όμως, ότι η στάση των γονέων και των φροντιστών είναι αυτή που μπορεί να κάνει την διαφορά ανάμεσα στην παγίωση ενός φόβου ή σε έναν φόβο που σιγά σιγά ξεθωριάζει. Για ένα μικρό παιδί, η παρουσία των γονιών ή των φροντιστών δεν είναι απλώς «παρέα», είναι η αίσθηση ασφάλειας που καθορίζει την εμπιστοσύνη του, στον κόσμο γύρω του. Η φωνή τους, το βλέμμα τους, η φυσική τους εγγύτητα, η αγκαλιά τους, ακόμη και ένα σταθερό άγγιγμα στο χέρι λειτουργούν σαν άγκυρες που το καθησυχάζουν και του προσφέρουν ηρεμία, προκειμένου το παιδί να εξερευνήσει τον κόσμο και να μάθει να αλληλοεπιδρά με εμπιστοσύνη. Όταν αυτή η ασφάλεια χαθεί, χωρίς το παιδί να μπορεί να κατανοήσει τι έχει συμβεί ή χωρίς να μπορεί να ελέγξει τι συμβαίνει , το ίδιο μπορεί να βιώσει έντονη αβοηθησία, σύγχυση, φόβο και απορία. Η φαντασία, που ήδη είναι πλούσια και ζωντανή σε αυτές τις ηλικίες, είναι ικανή να μεγενθύνει τον φόβο του παιδιού, δημιουργώντας σενάρια που το παιδί δεν μπορεί να διαχειριστεί.
Ταυτόχρονα, ο χρόνος βιώνεται διαφορετικά. Ένα λεπτό μακριά από τους φροντιστές χωρίς εξήγηση, για τους ενήλικες μπορεί να φαίνεται μια σύντομη εμπειρία και να την αξιολογούν ως ασήμαντη για το παιδί, για εκείνο όμως μπορεί να μοιάζει τρομακτική. Δεδομένου ότι τα παιδιά, ιδιαίτερα μικρότερων ηλικιών, αναπτυξιακά και γλωσσικά δεν έχουν κατακτήσει την ικανότητα να επεξεργάζονται και να μιλούν για αυτά που νιώθουν, οι δυσκολίες τους συχνά εκδηλώνονται με έμμεσο τρόπο. Αυτό μπορεί να φανεί μέσα από ανεξήγητη ένταση, κλάμα, ανησυχία ή μέσα από το παιχνίδι τους, όπου αναπαριστούν τις εμπειρίες τους προσπαθώντας να τις κατανοήσουν.
Δεν είναι απαραίτητο ότι, οι στιγμές αυτές αφήνουν στο παιδί «μόνιμο ψυχικό τραύμα», είναι όμως κομμάτια της εμπειρίας του παιδιού που χρειάζονται στήριξη και φροντίδα, προκειμένου να ενταχθούν ομαλά στην ιστορία του με ασφαλή τρόπο.
Βασικό στοιχείο για το πως θα επεξεργαστεί το παιδί μια δύσκολη εμπειρία είναι η ποιότητα της σχέσης του με τους ενήλικες γύρω του. Η παρουσία, η τρυφερότητα, η σταθερότητα και η δυνατότητα αναγνώρισης των δικών του συναισθημάτων μπορούν να επιφέρουν σημαντικά αποτελέσματα. Όταν ένα παιδί αισθάνεται ότι το ακούν, δίνουν χώρο στους φόβους και τις ανησυχίες του, οποίες και αν είναι αυτές, και ότι κάποιος βρίσκεται δίπλα του, τότε η εμπειρίες αρχίζουν να μεταμορφώνονται.
Ο φόβος ενός παιδιού δεν εξαφανίζεται, όμως χάνει την δύναμη του, καθώς δεν τον κουβαλά μόνο του. Αν οι γονείς και οι φροντιστές μιλήσουν με λόγια απλά, σταθερά και είναι παρόντες, χτίζουν ξανά την αίσθηση ασφάλειας που επιτρέπει στο παιδί να επεξεργαστεί μια δυσάρεστη εμπειρία, να ηρεμίσει και να ανακάμψει από αυτήν.
Η ουσία είναι ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται έναν κόσμο χωρίς δυσκολίες, χρειάζονται έναν κόσμο όπου οι δυσκολίες συναντούν κατανόηση φροντίδα και αγάπη. Μέσα από σχέσεις όπου οι βασικές τους ποιότητες είναι οι παραπάνω, όσο τρομακτική ή δύσκολη μπορεί να είναι μια εμπειρία, μπορεί να μετατραπεί σε εμπειρία ανθεκτικότητας δίνοντας στο παιδί την βεβαιότητα ότι, οτιδήποτε και να συμβεί, θα υπάρχει πάντα κάποιος δίπλα του που θα το δει, θα το ακούσει και θα το στηρίξει. Αυτή η ασφάλεια είναι που θα το βοηθήσει να χτίσει εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στον κόσμο γύρω του, επιτρέποντας του να μεγαλώσει με ελευθερία θάρρος και ασφάλεια.
Μεσσαριτάκη Κατερίνα – Παιδοψυχολόγος
Παιδοψυχολογικό κέντρο Internus
