Η εγκυμοσύνη κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας είναι ένα πολύπλοκο ιατρικό, κοινωνικο-οικονομικό πρόβλημα με πολλές ψυχολογικές παραμέτρους. Ως εφηβική εγκυμοσύνη θεωρείται η κύηση που προκύπτει από την αρχή της εμμήνου ρύσης μέχρι και τα 19 έτη. Αν και τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αισθητή μείωση του αριθμού των εφηβικών κυήσεων παγκοσμίως, τα ποσοστά εξακολουθούν να είναι ανησυχητικά υψηλά, κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες. Στον δυτικό κόσμο, την «πρωτιά» στις εφηβικές κυήσεις κατέχουν οι ΗΠΑ και ακολουθεί με μικρή διαφορά το Ηνωμένο Βασίλειο.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία έρευνας που πραγματοποιήθηκε το 2007, καταγράφηκαν 3.129 γεννήσεις από έφηβες μητέρες, χωρίς ωστόσο να υπολογίζονται οι αποβολές και οι αμβλώσεις. Παρά το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια έχουν μειωθεί οι περιπτώσεις που οι έφηβες κυοφορούν μέχρι τέλους, είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό ότι τα ποσοστά αμβλώσεων στη χώρα μας είναι από τα υψηλότερα στην Ευρώπη, ενώ βρισκόμαστε πολύ χαμηλά στη λίστα αναφορικά με τη χρήση αποτελεσματικής αντισύλληψης. Ειδικότερα, φαίνεται ότι στην Ελλάδα το 30-45% των κοριτσιών ηλικίας 13-18 έχουν ενεργή σεξουαλική ζωή. Από αυτό το ποσοστό, το 30% δεν χρησιμοποιεί καμία μέθοδο αντισύλληψης, ενώ άλλο ένα 30% χρησιμοποιεί μη αποτελεσματικές μεθόδους. Δεν προκαλεί έκπληξη λοιπόν, ότι περίπου το 50% των σεξουαλικά ενεργών εφήβων θα κληθούν να αντιμετωπίσουν μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη. Σε κάποιες σπάνιες περιπτώσεις ενδέχεται η εγκυμοσύνη στην εφηβική ηλικία να είναι επιθυμητή, να προέρχεται δηλαδή από συνειδητή απόφαση του ζευγαριού ή της κοπέλας μεμονωμένα.
Προσπαθώντας να εντοπίσουμε τα αίτια, είναι πολύ σημαντικό να αναφερθούμε στο κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο αυτών των κοριτσιών, καθώς στη συντριπτική πλειοψηφία τους προέρχονται από οικογένειες με χαμηλό εισόδημα και έντονη την έλλειψη γονικής καθοδήγησης. Παρατηρείται συχνά ότι οι νεαρές μητέρες προσπαθούν, στην περίπτωση επιθυμητής εγκυμοσύνης, να καλύψουν τα αισθήματα μοναξιάς και κενού που βιώνουν στην οικογένειά τους δημιουργώντας μια δική τους. Επιπλέον, η ανύπαρκτη στην Ελλάδα σεξουαλική διαπαιδαγώγηση δυσχεραίνει την πρόσβαση των εφήβων σε ακριβείς και αξιόπιστες πληροφορίες για τη σεξουαλική τους υγεία, με αποτέλεσμα να πειραματίζονται με το σεξ σε ένα μη ασφαλές, απροστάτευτο πλαίσιο. Αρκετές φορές η μοναδική πληροφόρηση που έχει ο μέσος έφηβος για το σεξ προέρχεται από το διαδίκτυο, με όλους τους κινδύνους που ενέχει η αφιλτράριστη και χωρίς γονικό έλεγχο πρόσβαση σε αυτό.
Μπορούμε ενδεικτικά να αναφέρουμε μια δοκιμασία TikTok, «sex roulette», (εμπνευσμένο από τη ρωσική ρουλέτα) όπου νικήτρια θεωρείται η κοπέλα η οποία θα συνευρεθεί ερωτικά με πολλαπλούς συντρόφους χωρίς να κολλήσει HIV ή να μείνει έγκυος. Τέλος, τα θρησκευτικά και πολιτισμικά στερεότυπα είναι που πολλές φορές προωθούν την εγκυμοσύνη σε μικρή ηλικία, καθώς η κοινωνική πίεση για «αποκατάσταση» των κοριτσιών (γάμο) και τεκνοποίηση παραμένει ακόμα και σήμερα έντονη, ειδικά σε μικρές αγροτικές κοινωνίες.
Οι επιπτώσεις της εφηβικής εγκυμοσύνης είναι σοβαρές σε ψυχολογικό, κοινωνικό και ιατρικό επίπεδο. Πολύ συνήθης στις ανήλικες μητέρες είναι η επιλόχειος κατάθλιψη, με έρευνες μάλιστα να υποστηρίζουν ότι εμφανίζεται με διπλάσια συχνότητα σε εκείνες σε σύγκριση με τις ενήλικες μητέρες (Ladores & Corcoran, 2019). Άλλα αναφερόμενα προβλήματα είναι το άγχος, η χαμηλή αυτοεκτίμηση και θέματα σχετιζόμενα με την εικόνα του σώματος. Επίσης υψηλότερος είναι και ο κίνδυνος για εμφάνιση κλινικής κατάθλιψης αργότερα στη ζωή τους. Από κοινωνικής πλευράς, οι περισσότερες αναγκάζονται να διακόψουν την εκπαίδευσή τους, κάτι το οποίο οδηγεί σε οικονομική ανασφάλεια. Επιπλέον, στιγματίζονται και πολλές φορές αποκλείονται από τον κοινωνικό τους περίγυρο, συνθήκες που δημιουργούν ενοχή και συναισθήματα απομόνωσης. Σημαντικά επηρεάζεται επιπλέον η σύναψη σχέσεων καθ’όλη τη διάρκεια της ζωής τους, λόγω της γρήγορης μετάβασής τους από την αθωότητα της εφηβικής ηλικίας στην υπευθυνότητα του μητρικού ρόλου και της διστακτικότητας των αγοριών και έπειτα των ανδρών να προσεγγίσουν μια ελεύθερη μητέρα.
Εξαιτίας της πολυπλοκότητας αλλά και των ιδιαίτερων συνθηκών που περιτριγυρίζουν την εφηβική εγκυμοσύνη, είναι πολύ σημαντικός ο ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει η παιδοψυχολόγος, τόσο σε επίπεδο πρόληψης όσο και υποστήριξης. Αρχικά, η προαγωγή της σεξουαλικής αγωγής μέσα από την υλοποίηση σχολικών προγραμμάτων και ημερίδων ενημέρωσης για γονείς και νέες/νέους θέτει τις κατάλληλες βάσεις για την υιοθέτηση ασφαλών πρακτικών γύρω από το σεξ. Επιπλέον, η συμβουλευτική γονέων μπορεί να παρέχει στους γονείς χρήσιμα τιπς για το πώς θα μιλήσουν στα παιδιά τους για το σεξ. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται ανοιχτοί δίαυλοι επικοινωνίας μέσα στην οικογένεια και καταπολεμάται το ταμπού που περιβάλλει την έναρξη των σεξουαλικών σχέσεων.
Όταν μια νεαρή κοπέλα μείνει έγκυος, είναι πολύ σημαντικό να αντιμετωπιστεί με φροντίδα και κατανόηση από τον περίγυρό της. Στις περισσότερες περιπτώσεις και η ίδια αναγνωρίζει τη δύσκολη θέση στην οποία βρίσκεται και το μερίδιο ευθύνης που της αναλογεί, οπότε οι επιπλήξεις και ο τιμωρητικός τόνος από πλευράς των γονέων μόνο αυξάνουν τα αρνητικά της συναισθήματα. Αντιθέτως, η παροχή ανιδιοτελούς υποστήριξης και η ενημέρωση σχετικά με τις διαθέσιμες επιλογές μπορούν να λειτουργήσουν ενδυναμωτικά για εκείνη καθώς προσπαθεί να σχεδιάσει το επόμενο βήμα.
Εκτός οικογένειας, μια παιδοψυχολόγος μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην ψυχολογική προετοιμασία της έφηβης, είτε για το νέο της ρόλο ως μητέρα είτε για το πολύπλοκο ζήτημα της άμβλωσης. Η διαχείριση των συναισθημάτων, και στις δύο περιπτώσεις, και η συνεργασία με την οικογένεια (ενδεχομένως και το σχολείο) για το πώς μπορούν εκείνοι να υποστηρίξουν την κοπέλα είναι μερικές μόνο από τις παρεμβάσεις που μπορούν να αξιοποιηθούν. Επιπλέον, πολύ χρήσιμη θα μπορούσε να είναι και η συμβουλευτική ή θεραπεία ζεύγους στο νεαρό ζευγάρι, προϋποθέτοντας ότι ο πατέρας είναι παρών, καθώς προετοιμάζονται για ένα νέο και τρομακτικό κεφάλαιο στη ζωή τους.
Παρά τη μείωση των κυήσεων που καταλήγουν σε γεννήσεις τα τελευταία χρόνια, το διαρκώς υψηλό ποσοστό αμβλώσεων σε έφηβες στη χώρα μας δείχνει ότι οι πρακτικές γύρω από τη σεξουαλική συμπεριφορά και υγεία δεν έχουν αλλάξει τόσο όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε. Είναι πολύ σημαντικό να επενδύσουμε στην κατάλληλη ενημέρωση γονέων και εφήβων για τους κινδύνους, πέραν της εγκυμοσύνης, που ενέχει το μη ασφαλές σεξ (π.χ. μετάδοση ΣΜΝ) και να ενθαρρύνουμε τον υγιή και προστατευμένο πειραματισμό με αυτό. Οι γονείς οφείλουν να προετοιμάζουν κατάλληλα τους νέους και τις νέες για αυτό το φυσιολογικό στην ανάπτυξη του ανθρώπου στάδιο, λαμβάνοντας και οι ίδιοι την απαραίτητη καθοδήγηση και συμβουλευτική.
Βιβλιογραφία: Ladores, S., & Corcoran, J. (2019). Investigating Postpartum Depression in the Adolescent Mother Using 3 Potential Qualitative Approaches. Clinical medicine insights. Pediatrics, 13, 1179556519884042. https://doi.org/10.1177/1179556519884042
Σιέττου, Μ., & Σαρίδη, Μ. (2011). Παράγοντες κινδύνου εφηβικής εγκυμοσύνης.
Γαιννακοπούλου, Ε. Σ., Αντωνάκου, Α. (2012). Εφηβική εγκυμοσύνη, επιπτώσεις στην έφηβη-έγκυο και το νεογνό, αποτελέσματα προδρομικής μελέτης
Βίκυ Βλοντάκη – Ψυχολόγος παιδιών και εφήβων
Παιδοψυχολογικό κέντρο Internus
