«Πάλι απέτυχες.»
«Δεν ήσουν αρκετά καλός.»
«Οι άλλοι τα καταφέρνουν, εσύ γιατί όχι;»
Σου είναι γνώριμες αυτές οι φράσεις;
Αν ναι, τότε πιθανότατα έχεις έρθει σε επαφή με τη δική σου εσωτερική κριτική φωνή – εκείνη τη φωνή μέσα μας που εμφανίζεται συχνά όταν κάνουμε λάθη, όταν αποτυγχάνουμε ή όταν νιώθουμε ευάλωτοι.
Όμως, τι είναι στην πραγματικότητα η εσωτερική κριτική φωνή;
Η εσωτερική κριτική φωνή είναι εκείνο το εσωτερικό σχόλιο που μας επικρίνει, μας απαξιώνει ή μας μειώνει, ιδιαίτερα σε στιγμές ευαλωτότητας ή αποτυχίας. Συνήθως έχει τη μορφή φράσεων όπως εκείνες που είδαμε στην αρχή. Για πολλούς ανθρώπους, αυτή η φωνή έχει γίνει τόσο οικεία, που πλέον την αποδέχονται ως την αλήθεια, χωρίς κάποιο φίλτρο επεξεργασίας. Μπορεί, όμως, να πάρει και μια πιο «ύπουλη» -συγκαλυμμένη μορφή, όπως κάποιο σχόλιο αυτοσαρκασμού που μπορεί να κάνουμε.
«Εντάξει μωρέ, σιγά μην τα κατάφερνα… δεν είμαι και κανένα φαινόμενο!»
«Εγώ είμαι έτσι, πάντα τα κάνω μαντάρα τελευταία στιγμή.»
«Εννοείται πως θα ξεχνούσα το ραντεβού… κλασικός εαυτός μου!»
Αυτά τα σχόλια μοιάζουν αθώα ή ακόμη και «αστεία», αλλά συχνά καμουφλάρουν βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις για την αξία, την ικανότητα ή την αποδοχή του εαυτού. Με αυτόν τον τρόπο, διατηρούν την εσωτερική κριτική ενεργή χωρίς καν να το καταλαβαίνουμε.
Η εσωτερική κριτική φωνή έχει μελετηθεί σε πολλά θεωρητικά πλαίσια, όπως για παράδειγμα και στην γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, όπου περιγράφεται ως δυσλειτουργικό μοτίβο σκέψης που επηρεάζει αρνητικά την αυτό-εικόνα και τη διάθεσή μας.
Τι, όμως, κρύβεται πίσω από αυτή τη φωνή;
Σύμφωνα με τον Paul Gilbert, δημιουργό της Θεραπείας Εστιασμένης στη Συμπόνια (Compassion Focused Therapy – CFT), η έντονη εσωτερική κριτική δεν είναι απλώς “αρνητική σκέψη”, αλλά μια διεργασία που ενεργοποιεί συστήματα απειλής στον εγκέφαλο. Συγκεκριμένα, ο Gilbert περιγράφει ότι η συναισθηματική μας εμπειρία ρυθμίζεται από τρία βασικά συναισθηματικά συστήματα:
1. Το σύστημα απειλής – κινητοποιείται όταν αισθανόμαστε ότι κινδυνεύουμε. Ενεργοποιεί το άγχος, τον φόβο, την αυτοκριτική, τη ντροπή.
2. Το σύστημα κινήτρου – μας ωθεί να αναζητούμε στόχους, αναγνώριση και επιτυχία.
3. Το σύστημα καταπράυνσης – ενεργοποιείται όταν αισθανόμαστε ασφαλείς και αποδεκτοί. Συνδέεται με την ενσυναίσθηση, τη συμπόνια και την αυτορρύθμιση.
Όταν η εσωτερική φωνή μας είναι επικριτική και απαξιωτική, ο εγκέφαλός μας δεν μπορεί να καταλάβει ότι αυτή η φωνή είναι “δική μας”. Το σώμα μας αντιδρά, λοιπόν, όπως θα αντιδρούσε αν κάποιος μας φώναζε ή μας απειλούσε.
Με άλλα λόγια, η εσωτερική κριτική ενεργοποιεί το σύστημα απειλής, προκαλώντας:
• αύξηση του στρες (π.χ. αυξημένη κορτιζόλη)
• συναισθηματική απόσυρση ή αποφυγή
• χαμηλή αυτοεκτίμηση
• ντροπή, φόβο απέναντι στα λάθη
• καταθλιπτικά ή αγχώδη συμπτώματα
Εφόσον μας βλάπτει, γιατί έχουμε αυτή την εσωτερική φωνή;
Η εσωτερική κριτική δεν εμφανίζεται τυχαία. Δύο από τις πιο συνήθεις ρίζες της είναι:
• στην παιδική ηλικία ή σε εμπειρίες όπου μάθαμε ότι το λάθος πρέπει να “τιμωρείται”, ότι δεν πρέπει να δείχνουμε αδυναμία ή ότι πρέπει να αποδείξουμε την αξία μας μέσα από την επίδοση και την τελειότητα.
• στα πολιτισμικά και κοινωνικά πρότυπα, όπου η επιτυχία και ο δυναμισμός ενθαρρύνονται και επικροτούνται, ενώ η ευαλωτότητα και η αποτυχία θεωρούνται αδυναμία.
Πολλές φορές, δεν συνειδητοποιούμε καν ότι αυτή η φωνή υπάρχει και επηρεάζει τη συμπεριφορά, τη διάθεση, την αυτό-εικόνα μας. Παρ’ όλ’ αυτά, σε κάποιες φάσεις της ζωής μας, αυτή η φωνή ίσως μας βοήθησε να προσαρμοστούμε, να επιβιώσουμε, να αποφύγουμε την απόρριψη ή τον πόνο. Όμως, η ίδια φωνή μπορεί να μας μπλοκάρει και να σταθεί εμπόδιο στη φροντίδα του εαυτού μας.
Μπορεί να αλλάξει;
Μπορεί να μοιάζει δύσκολο στην αρχή, όμως μέσα από την ενσυνείδητη παρατήρηση της εσωτερικής μας φωνής και την καλλιέργεια συμπόνιας προς τον εαυτό, μπορούμε σταδιακά να μετατρέψουμε αυτή τη φωνή από αυστηρό εσωτερικό δικαστή σε υποστηρικτικό σύμμαχο.
Πασχαλίδου Άννα – Ψυχολόγος, ψυχοθεραπεύτρια
Κέντρο συμβουλευτικής & ψυχοθεραπείας Internus
