Αναφερόμενοι στην εφηβική εγκυμοσύνη αλλά και στην εγκυμοσύνη γενικότερα, η προσοχή στρέφεται τις περισσότερες φορές στρέφεται στις μαμάδες: εκείνες αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης, εφόσον κυοφορούν το παιδί και εξαιτίας των κοινωνικών στερεοτύπων που τις θέλουν να ασχολούνται αποκλειστικά με την ανατροφή του. Ωστόσο, ο χορός θέλει δυο, και με την εστίαση της προσοχής στις έφηβες μητέρες, παραβλέπουμε τον ρόλο των έφηβων μπαμπάδων.
Ως έφηβος μπαμπάς ορίζεται οποιοδήποτε αγόρι κληθεί να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της πατρότητας μέχρι και τα 19 του έτη. Παρά το γεγονός ότι οι εφηβικές εγκυμοσύνες γενικά έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια, πρόκειται για ένα πρόβλημα που απασχολεί ακόμη ευρέως, κυρίως εξαιτίας των μη ασφαλών πρακτικών που υιοθετούν οι έφηβοι γύρω από το σεξ. Μεγάλο μέρος της σχετικής βιβλιογραφίας δίνει έμφαση στις νεαρές μητέρες, με αποτέλεσμα να υπάρχουν πολύ λίγες πληροφορίες και σχετικές παροχές για τους έφηβους μπαμπάδες. Για την Ελλάδα συγκεκριμένα, δεν υπάρχει καμία σχετική έρευνα, οπότε στηριζόμαστε σε αυτοαναφορές και διαδικτυακά forums.
Είναι γεγονός ότι ως χώρα κατατασσόμαστε στην κορυφή της ευρωπαϊκής λίστας αμβλώσεων και ταυτόχρονα πολύ χαμηλά στη χρήση αποτελεσματικών μεθόδων αντισύλληψης. Παράλληλα, το 30-45% την Ελλήνων εφήβων ηλικίας 13-18 έχουν ενεργή σεξουαλική ζωή και περίπου οι μισοί από αυτούς θα βρεθούν αντιμέτωποι με μια εφηβική εγκυμοσύνη. Οι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό το φαινόμενο δεν διαφέρουν ιδιαίτερα από εκείνους που αντιστοιχούν στις έφηβες μητέρες. Όπως και εκείνες, έτσι και οι έφηβοι μπαμπάδες, πολλές φορές δεν έχουν πρόσβαση σε αξιόπιστες πληροφορίες γύρω από τη σεξουαλική υγεία και συμπεριφορά, με αποτέλεσμα πολύ συχνά να λαμβάνουν «εκπαίδευση» για αυτό από το ίντερνετ ή από συνομηλίκους. Εδώ, εισέρχεται και ο παράγοντας της πίεσης από την παρέα των συνομηλίκων ή από το σπίτι (κυρίως από τον πατέρα προς τον γιο) να ολοκληρώσουν τη σχέση τους και να «γίνουν άντρες», χωρίς ωστόσο να παρέχεται αντίστοιχη ενημέρωση για το ασφαλές σεξ. Επιπλέον, σε αρκετές περιπτώσεις αντιμετωπίζουν δύσκολες κοινωνικο-οικονομικές και οικογενειακές καταστάσεις (ένδεια, χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, μειωμένη γονική εμπλοκή στην ανατροφή κλπ).
Στην Ελλάδα συγκεκριμένα, και σύμφωνα με την εμπειρική παρατήρηση, η πλειοψηφία των εφήβων μπαμπάδων ανήκει στην κοινότητα των Ρομά, όπου υπάρχει έντονη κοινωνική πίεση για γάμο και τεκνοποίηση σε μικρή ηλικία. Ταυτόχρονα, η ανύπαρκτη στα ελληνικά σχολεία σεξουαλική διαπαιδαγώγηση αλλά και η άρνηση των γονέων να μιλήσουν ανοιχτά στα παιδιά τους για το σεξ, δημιουργούν το ιδανικό κλίμα την εμφάνιση επικίνδυνων πρακτικών γύρω αυτό. Αξίζει να αναφερθεί σε αυτό το σημείο ότι αρκετές φορές, ο μέλλων πατέρας αποποιείται των ευθυνών και του ρόλου του αναφορικά με το δίλημμα του τι θα γίνει στη συνέχεια (τερματισμός εγκυμοσύνης ή ανατροφή του παιδιού). Κάτι τέτοιο είναι πολύ ευκολότερο για τους ίδιους, σε αντίθεση με τις κοπέλες, καθώς εκείνοι δεν έχουν να επωμιστούν τη σωματική ευθύνη της εγκυμοσύνης. Για αυτό το λόγο και πολλοί θεωρούν ότι μπορούν ήσυχα και αθόρυβα να εξαιρέσουν τον εαυτό τους από αυτή την κατάσταση. Παρ’ όλα αυτά, όταν αποφασίζεται ότι η εγκυμοσύνη θα προχωρήσει, ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό, της τάξεως του 80%, εκφράζει την επιθυμία να εμπλακεί ενεργά στην ανατροφή του παιδιού. Ωστόσο στις περιπτώσεις που το νεαρό ζευγάρι χωρίζει, μόνο το 20-30% συνεχίζει να έχει σχέσεις μαζί του σε βάθος χρόνου.
Αδιαμφισβήτητο ωστόσο παραμένει το γεγονός ότι η προοπτική της πατρότητας σε μια τόσο ευαίσθητη ηλικία επηρεάζει τους εφήβους σε πολλαπλά επίπεδα. Ειδικότερα, καθώς όπως προαναφέρθηκε, η εφηβική εγκυμοσύνη αντιμετωπίζεται κυρίως ως γυναικείο θέμα, οι παροχές προς τους εφήβους μπαμπάδες είναι φαινομενικά ανύπαρκτες, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την κοινωνική απομόνωση και σε πολλές περιπτώσεις τον στιγματισμό, αν και σε σημαντικά χαμηλότερο βαθμό σε σχέση με τις νεαρές μητέρες. Τις περισσότερες φορές, ο στιγματισμός έχει ως στόχο τους μπαμπάδες που εγκατέλειψαν τις συντρόφους τους μετά την ανακοίνωση της εγκυμοσύνης, παρά εκείνους που προθυμοποιήθηκαν να αναλάβουν τις ευθύνες τους.
Επιπλέον, σε ψυχολογικό επίπεδο οι έφηβοι μπαμπάδες έχουν υψηλότερες πιθανότητες για εμφάνιση κατάθλιψης, άγχους και αισθημάτων κατωτερότητας, ειδικότερα στην περίπτωση που δεν μπορούν να προσφέρουν τα προς το ζην στην οικογένειά τους. Αρκετοί επίσης βιώνουν μια κρίση ταυτότητας, καθώς η μετάβαση από την ανεμελιά της εφηβείας στις ευθύνες και τη σοβαρότητα της πατρότητας είναι «βίαιη» και ξαφνική. Επόμενο είναι λοιπόν, ότι επηρεάζονται εξίσου η ακαδημαϊκή και η μετέπειτα επαγγελματική τους πορεία. Συγκεκριμένα, οι έφηβοι μπαμπάδες είναι περισσότερο πιθανό να έχουν χαμηλή σχολική επίδοση ή ακόμα και να παρατήσουν το σχολείο μετά το πέρας της υποχρεωτικής εκπαίδευσης προκειμένου να εργαστούν για να συντηρήσουν την οικογένειά τους. Κάτι τέτοιο τους στερεί τη δυνατότητα πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση και κατά κάποιο τρόπο τους περιορίζει σε ανασφαλείς συνθήκες εργασίας.
Άλλες προκλήσεις που οι έφηβοι μπαμπάδες ίσως κληθούν να αντιμετωπίσουν είναι το ζήτημα της αναγνώρισης και κηδεμονίας του παιδιού και τα δικαιώματά τους ως γονείς. Ειδικότερα, σε κάποιες περιπτώσεις ενδέχεται η οικογένεια της κοπέλας να μην συναινεί στην αναγνώριση του παιδιού από τον πατέρα, σε μια προσπάθεια να «αποστασιοποιήσουν» το νεαρό ζευγάρι. Σε αυτή την περίπτωση ξεκινά μια μακρά και ακριβή διαδικασία για την διεκδίκηση δικαιωμάτων στο παιδί από την πλευρά του πατέρα.
Αυτές ωστόσο είναι μόνο μερικές από τις πολύπλοκες προκλήσεις που συνδέονται με την εφηβική εγκυμοσύνη και την πατρότητα. Πρόκειται άλλωστε για ένα φαινόμενο το οποίο επηρεάζει πολυδιάστατα τη ζωή του νεαρού ζευγαριού και του κύκλου τους, με την κοινωνία και την κρατική μέριμνα να είναι αισθητά απούσες στην πρόληψη και την αντιμετώπισή του.
Ενδεικτικά, αναφερόμαστε στην επιστημονικά απαρτιωμένη επανεισαγωγή της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης στα σχολικά προγράμματα, καθώς κάποιες προσπάθειες ξεκίνησαν ήδη από το 2021, αλλά η αποτελεσματικότητά τους παραμένει υπό διερεύνηση. Εμπόδιο στην ευρεία εφαρμογή του προγράμματος αποτέλεσαν οι έντονες αντιδράσεις γονέων αλλά και εκπαιδευτικών, με το επιχείρημα της πρόωρης σεξουαλικοποίησης. Ωστόσο, η πρόωρη σεξουαλικοποίηση είναι γεγονός και σε μεγάλο βαθμό προωθείται από τα ΜΜΕ…τέτοιου είδους δράσεις, όπως η παραπάνω, καλλιεργούν στα παιδιά τα κατάλληλα εργαλεία (κριτική, αναλυτική σκέψη) και τους δίνουν τις απαραίτητες πληροφορίες για την ενήμερη λήψη αποφάσεων και την υιοθέτηση ασφαλών πρακτικών στο σεξ. Επιπλέον, είναι πολύ σημαντικό να προωθηθεί ο ανοιχτός και χωρίς προκαταλήψεις ή ταμπού διάλογος στο σπίτι, αναφορικά με την έναρξη της σεξουαλικής ζωής των εφήβων, και η αντίστοιχη ενημέρωση των γονέων για το πώς θα μιλήσουν στα παιδιά τους για το σεξ.
Κλείνοντας, είναι σημαντικό να υλοποιηθούν προγράμματα στοχευμένης ψυχολογικής υποστήριξης σε νεαρούς μπαμπάδες και τις συντρόφους τους. Συγκεκριμένα, η παροχή συμβουλευτικής από παιδοψυχολόγο μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα χρήσιμη στη διαδικασία μετάβασης στον γονικό ρόλο και να βοηθήσει επιπλέον στη διαχείριση των συμπτωμάτων άγχους ή κατάθλιψης που συνεπάγεται μια τέτοια μεταβολή. Η δημιουργία ομάδων εφήβων μπαμπάδων θα μπορούσε επίσης να λειτουργήσει ενδυναμωτικά, όπως και η συμβουλευτική ζεύγους για το νεαρό ζευγάρι, καθώς προετοιμάζονται να προσαρμοστούν στους νέους τους ρόλους. Εξάλλου, το ζήτημα της εφηβικής πατρότητας και μητρότητας παραμένει ακόμα καίριο, παρά τη μείωση των τοκετών σε έφηβες και αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για καλύτερη και αξιόπιστη ενημέρωση.
Βιβλιογραφία:
https://www.minedu.gov.gr/news/48038-10-03-21-seksoualiki-diapaidagogisi-mia-anagki-pou-exei-ginei-pragmatikotita
Heath, D. T., Mckenry, P. C., & Leigh, G. K. (1995). The consequences of adolescent parenthood on men’s depression, parental satisfaction, and fertility in adulthood. Journal of social service research, 20(3-4), 127–148. https://doi.org/10.1300/J079v20n03_07
Rhein, L. M., Ginsburg, K. R., Schwarz, D. F., Pinto-Martin, J. A., Zhao, H., Morgan, A. P., & Slap, G. B. (1997). Teen father participation in child rearing: family perspectives. The Journal of adolescent health : official publication of the Society for Adolescent Medicine, 21(4), 244–252. https://doi.org/10.1016/S1054-139X(97)00115-8
Βίκυ Βλοντάκη – Ψυχολόγος παιδιών και εφήβων
Παιδοψυχολογικό κέντρο Internus
